Polska jest krajem ubogim w zasoby wodne. Nasze średnie zasoby wody wynoszą ok. 60 mld m sześc., a w okresach suszy poziom ten może spaść nawet poniżej 40 mld m sześc. Dla porównania Francja ma największe zasoby wody w UE - 206 mld m sześc., Szwecja - 184 mld m sześc., a Niemcy - 173 mld m sześciennych*. 

**

Polska znajduje się w czołówce państw pobierających największe ilości wody na potrzeby energetyki. Jak podaje Główny Urząd Statystyczny, przy wytwarzaniu i zaopatrywaniu w energię elektryczną, gaz, parę wodną oraz gorącą wodę zużyto w 2024 r. 4 765 hm3 wody (88 proc. ogólnego zużycia wody w przemyśle)***. To znaczący spadek (o ponad 15%) w stosunku do 5.7 mld metrów sześciennych zużytych na te same cele w 2022 roku, dowodzący jak olbrzymie korzyści dla zrównoważonego gospodarowania zasobami wodnymi w Polsce ma szybkie odchodzenie od energetyki węglowej i wydobycia węgla, ale też pokazujące skalę wyzwania w przyszłości. 

Kopalnie odkrywkowe a przyszłe zapotrzebowanie na wodę na potrzeby ich rekultywacji 

Działalność każdej kopalni odkrywkowej węgla brunatnego ma głęboki negatywny wpływ na stosunki wodne na terenach objętych zasięgiem leja depresji, wynikający z konieczności odwodnienia złoża, umożliwiającej jego bezpieczne dla pracowników kopalni wydobycie. Na potrzeby rekultywacji kopalni odkrywkowej Turów potrzebne będzie 1.5 mld m sześc wody, zaś do rekultywacji kopalni odkrywkowej Bełchatów - 3 miliardy metrów sześciennych, czyli ponad 10% zasobów wodnych kraju w okresach suszy (odpowiednio 3,75% oraz 7.5% dla każdej z odkrywek). Jest to wielkość odpowiadająca skalą wielkości całkowitemu zużyciu wody w Polsce na cele wytwarzania i zaopatrywania w energię elektryczną, gaz, parę wodną oraz gorącą wodę.

Harmonogram PGE przewiduje wyłączenie pierwszych bloków Elektrowni Bełchatów w 2030 roku, a ostatnich w 2036 roku, a w Turowie proces wygaszania rozpocznie się w podobnym czasie.

Oznacza to, że rekultywacja kopalni odkrywkowych węgla brunatnego, wymagająca miliardów metrów sześciennych wody do zalania wyrobisk i utworzenia nowych jezior, rozpocznie się szybciej, niż pierwotnie planowano. 

Plany energetyczne rządu a zasoby wodne w Polsce 

Wszystkie elektrownie konwencjonalne, w tym jądrowe, wytwarzają prąd de facto poprzez podgrzewanie wody i zamianę jej w parę napędzającą turbiny dlatego tak niepokojący jest brak analizy dostępności wody do chłodzenia elektrowni i wpływu elektrowni na jej dostępność dla innych użytkowników w Krajowym Planie na Rzecz Energii i Klimatu oraz w strategiach największych spółek energetycznych w Polsce.  Rządowe polityki nie uwzględniają fundamentalnej zmiany cyklu hydrologicznego oraz wpływu wzrostu średniej temperatury w Polsce na dostępność wód powierzchniowych zwłaszcza latem.

Wpływ kopalni odkrywkowej węgla brunatnego Turów na stosunki wodne w regionie dziś i w przyszłości.

Spór z Czechami o Turów był sporem o wodę, który kosztował Polskę ponad 450 milionów złotych. Najnowsza ekspertyza hydrogeologiczna dotycząca kopalni węgla brunatnego Turów pokazuje, że tzw. ekran przeciwfiltracyjny będący rezultatem polsko-czeskiej umowy z lutego 2022 roku  przyniósł ograniczone i lokalne efekty, natomiast nie rozwiązuje kluczowego problemu leja depresji ani długofalowych skutków odwodnienia terenu.

W ostatnich pięciu latach zaszły dwie istotne zmiany mające znaczący wpływ na stosunki wodne w obrębie Kopalni Węgla Brunatnego Turów oraz w jej otoczeniu: budowa ekranu przeciwfiltracyjnego wzdłuż granicy z Czechami oraz zwiększenie głębokości odwadniania i eksploatacji złoża.

Ekspertyza hydrogeologiczna autorstwa doktora Sylwestra Kraśnickiego dotycząca kopalni Turów wskazuje, że podziemny ekran przeciwfiltracyjny działa jedynie lokalnie i nie zatrzymuje regionalnego leja depresji. Jego budowę zakończono w 2022 roku, a testowanie ekranu rok później. Zwiększenie głębokości eksploatacji złoża Turów wynika z eksploatacji jego najgłębiej położonej partii węgla na głębokości około 300 m. Poprzedzone ono było zwiększeniem głębokości odwadniania złoża między innymi pod jego spągiem. Zwiększenie głębokości odwadniania powoduje zwiększanie zasięgu oraz głębokości istniejącego już leja depresji wokół KWB Turów. Powinno to zatem prowadzić do dalszego opadania zwierciadła wód podziemnych, a co za tym idzie do częściowego przynajmniej niwelowania efektu oddziaływania ekranu przeciwfiltracyjnego. 

Choć od powstania raportu OOŚ dla KWB Turów minęło już siedem lat, PGE nie ma nadal szczegółowej koncepcji rekultywacji wyrobiska.

Ekspertyza bardzo krytycznie ocenia realność planów rekultywacji wyrobiska wodami powierzchniowymi. Zgodnie z obowiązującymi założeniami zbiornik końcowy miałby być wypełniany m.in. wodami Nysy Łużyckiej przez około 35-37 lat.

Malejące średnie roczne przepływy Nysy Łużyckiej oznaczają zmniejszanie się zasobów dyspozycyjnych wód tej rzeki, które można wykorzystać do napełniania wyrobiska KWB Turów. Przedłużające się niżówki hydrologiczne będą prowadziły do przestojów w poborze wody z rzeki w celu zapewnienia jej przepływu minimalnego, a pod koniec XXI wieku mogą wręcz uniemożliwiać pobór wody z rzeki przez kilka miesięcy w roku. 

Analiza danych hydrologicznych pokazuje, że średnie i minimalne przepływy Nysy Łużyckiej systematycznie maleją. Jeśli obecne trendy się utrzymają:

• średni przepływ rzeki może spaść do końca XXI wieku o 50-60%,
• przepływy minimalne nawet o 60–70%,
• a sama rzeka może okresowo wysychać.

Oznacza to że im szybciej rozpocznie się napełnianie odkrywki wodą, tym większymi zasobami wody będziemy dysponować i tym szybciej proces rekultywacji zostanie zakończony. 

Długofalowe skutki odwodnienia mogą ciążyć na regionie przez nawet kilkaset lat, a rekultywacja odkrywki może potrwać ponad 100 lat. Konieczne jest przygotowanie szczegółowej koncepcji rekultywacji wyrobiska KWB Turów. Nie można wykluczyć scenariusza wcześniejszego zamknięcia kopalni ze względów ekonomicznych i z tego powodu strategia rekultywacji tak wielkiego wyrobiska i w tak różnorodny sposób oddziałującego na środowisko musi być opracowana jak najszybciej.

Rekomendacje

Podjęcie kluczowych działań, pozwalających na stworzenie regulacji wykorzystania wody w energetyce:

• Przejrzystość regulacji dotyczących wykorzystania wody.

Bez powszechnie dostępnych, aktualnych danych, organy decydujące nie mają pełnego obrazu zapotrzebowania na wodę i jej wykorzystania, co nie pozwala na implementację właściwej polityki oszczędności i alokacji zasobów wody. 

Konieczne jest przygotowanie przez Grupę Kapitałową PGE oraz jej spółkę córkę PGE GiEK S.A. szczegółowej koncepcji rekultywacji wyrobiska Kopalni Węgla Brunatnego Turów oraz Kopalni Węgla Brunatnego Bełchatów. Nie można wykluczyć scenariusza wcześniejszego zamknięcia obu kopalni ze względów ekonomicznych i z tego powodu strategia rekultywacji tak wielkiego wyrobiska i w tak różnorodny sposób oddziałującego na środowisko musi być opracowana jak najszybciej i publicznie dostępna. 

• Zintegrowane zarządzanie wodą i energią.

Połączenie analiz istniejących zasobów wody, ich przyszłego rozwoju, zmian w zapotrzebowaniu na wodę przez jej głównych użytkowników oraz wody koniecznej do produkcji energii.

W szczególności dotyczy to opracowanie oraz publikacji przez rząd oraz największe spółki energetyczne działające w Polsce - Orlen, Eneę, PGE oraz Tauron - polityk, które określają w jaki sposób realizacja strategii energetycznej rządu oraz największych spółek energetycznych pod kontrolą Skarbu Państwa wpłynie na dostępność i jakość zasobów wodnych w dorzeczach, w których planują one nowe elektrownie konwencjonalne (w tym jądrowe i SMRy). Jest to istotne zwłaszcza w związku z brakiem takiej analizy w ostatniej wersji Krajowego Planu na Rzecz Energii i Klimatu przygotowanego przez Ministerstwo Energii oraz dyskutowanego obecnie przez Radę Ministrów.   

• Ustanawianie rygorystycznych limitów odprowadzania ciepła do zbiorników wodnych (w przypadku systemów chłodzenia otwartego),

radykalne ograniczenia sezonowe w zależności od dostępnych zasobów wody i temperatury wody i powietrza.

*  Główny Urząd Statystyczny, Ochrona Środowiska 2025, str. 52.
** Główny Urząd Statystyczny, Ochrona Środowiska 2025, str. 54.
*** Główny Urząd Statystyczny, Ochrona Środowiska 2025, str. 60 Analogicznie do lat poprzednich największy udział (68%) w zużyciu wody na potrzeby gospodarki narodowej i ludności miał przemysł (5 491 hm3).