Polska debata o energetyce od lat koncentruje się głównie na wielkich liczbach: gigawatach nowych mocy:  harmonogramie budowy elektrowni jądrowej, morskich farm wiatrowych, bloków gazowych oraz kosztach modernizacji i budowy kilometrów sieci przesyłowych i dystrybucyjnych. To ważne elementy transformacji. Jednak coraz większa część realnej zmiany zachodzi poza centrum systemu - w domach, firmach, gospodarstwach rolnych, zakładach produkcyjnych, szkołach, domach kultury, szpitalach i lokalnych wspólnotach energetycznych.

Chodzi o autokonsumpcję, czyli energię wyprodukowaną lokalnie i zużytą na miejscu, zanim trafi do sieci. To energia, której system elektroenergetyczny często nie widzi w pełnych statystykach, choć jej znaczenie systematycznie rośnie. Jak wskazuje dr inż. Krzysztof Bodzek, największym problemem pozostaje brak pełnych, publicznie dostępnych danych o energii zużywanej „za licznikiem” - URE publikuje dane o liczbie mikroinstalacji, ich mocy i energii wprowadzonej do sieci, ale nie prowadzi pełnej jawnej statystyki autokonsumpcji. 

Autokonsumpcja to nie dodatek do systemu. To jego ukryta rezerwa

W klasycznym starym modelu energetycznym energia jest produkowana w dużych elektrowniach, przesyłana sieciami wysokich napięć, dystrybuowana lokalnie, a następnie konsumowana przez odbiorców. W nowym modelu opartym na rozproszonych źródłach energii odnawialnej duża część energii powstaje blisko miejsca zużycia i nie musi być transportowana na duże odległości.

To zasadnicza różnica. Autokonsumpcja nie oznacza wyłącznie „oszczędności na rachunku” prosumenta. Z punktu widzenia państwa oznacza ograniczenie poboru z sieci, redukcję części strat przesyłowych, zmniejszenie przeciążeń infrastruktury i potencjalne ograniczenie potrzeby budowy części mocy centralnych.

W latach 2021-2025 liczba prosumentów w Polsce wzrosła z około 0,85 mln do 1,61 mln, a szacowana autokonsumpcja prosumencka z około 0,9 TWh do 3,1 TWh. Wzrost o 2,2 TWh w tym okresie przekraczał wzrost krajowego  zużycia energii elektrycznej netto w Krajowym Systemie Energetycznym.

Po uwzględnieniu źródeł przemysłowych łączną autokonsumpcję w 2025 r. można szacować na około 10,7 TWh, czyli około 6,6 proc. krajowego zużycia energii elektrycznej. 

To już nie jest zjawisko marginalne.

Jak zauważa w Grupa Kapitałowa PGE w sprawozdaniu zarządu za 2025 rok: “Istnieje związek między wzrostem gospodarczym, a zmianą zapotrzebowania na energię w KSE. W trwającej dekadzie zależność ta nie jest jednak tak wyraźna, jak w poprzednich dekadach, między innymi za sprawą istotnego wzrostu mocy zainstalowanej przez prosumentów. Mimo wzrostu realnego PKB o ok. 3,6% zapotrzebowanie w KSE obniżyło się o 0,9%. Z tej perspektywy poziom wzrostu gospodarczego prognozowany na kolejny rok, około 3,7%, stwarza stabilne otoczenie dla sektora energetycznego, ale nie oznacza automatycznie wzrostu zapotrzebowania na energię produkowaną przez GK PGE.”

Problemem nie jest tylko produkcja energii, ale jej profil

Sama obecność paneli fotowoltaicznych nie gwarantuje wysokiej autokonsumpcji. Kluczowe jest dopasowanie profilu produkcji do profilu zużycia. Instalacja PV produkuje najwięcej energii w ciągu dnia, podczas gdy gospodarstwo domowe często zużywa jej najwięcej rano i wieczorem. W firmach sytuacja wygląda inaczej - zakład pracujący w ciągu dnia może zużywać większą część własnej produkcji bezpośrednio.

Dlatego poziom autokonsumpcji zależy nie tylko od technologii, ale przede wszystkim od charakteru odbiorcy. Jak pokazuje analiza przytoczona w artykule, przy tej samej samowystarczalności różne typy obiektów mogą osiągać zupełnie odmienne poziomy autokonsumpcji - inne będą wyniki zakładu pracującego na trzy zmiany, inne firmy pracującej na jedną zmianę, a jeszcze inne gospodarstwa hodowlanego czy piekarni. 

To oznacza, że polityka energetyczna nie może traktować wszystkich instalacji rozproszonych jednakowo. Potrzebne są modele dopasowane do profilu odbioru: inne dla gospodarstw domowych, inne dla przemysłu, inne dla rolnictwa, inne dla samorządów i infrastruktury krytycznej.

Najwięcej jest fotowoltaiki, ale nie zawsze jest ona najbardziej elastyczna

Największy wolumen autokonsumpcji w Polsce będzie nadal związany z fotowoltaiką, bo to ona odpowiada za największe przyrosty mocy zainstalowanych w ostatnich latach. Jednak z punktu widzenia lokalnego bilansowania szczególne znaczenie mają także źródła sterowalne: biogaz, biomasa i kogeneracja gazowa. Mogą one lepiej odpowiadać na lokalne zapotrzebowanie, ale obecnie ich potencjał nie jest w pełni wykorzystywany, m.in. z powodu ograniczonych zachęt do pracy bilansującej. 

Przyszłość energetyki rozproszonej nie będzie oparta na jednej technologii. Będzie oparta na integracji źródeł, magazynów energii, pomp ciepła, samochodów elektrycznych, sterowania popytem i lokalnych systemów zarządzania energią.

Lokalność może ograniczyć presję na wielką energetykę

Wniosków z analizy jest kilka. Ważne jest zwrócenie uwagi na skalę potencjalnego wpływu lokalnego bilansowania. W wariancie ostrożnym do 2040 r. mogłoby ono ograniczyć roczne zapotrzebowanie na energię z systemu centralnego o około 20 TWh, w wariancie bazowym o około 27 TWh, a w wariancie maksymalnym nawet o 90-100 TWh. 

To nie oznacza, że Polska może zrezygnować z energetyki wielkoskalowej. Nie oznacza też, że lokalne źródła zastąpią wprost elektrownie jądrowe, gazowe czy morską energetykę wiatrową. Oznacza natomiast, że część energii nie będzie musiała być produkowana centralnie, przesyłana na duże odległości i bilansowana wyłącznie przez operatorów systemu.

To zasadnicza zmiana filozofii: od systemu, który wyłącznie „dostarcza energię odbiorcom”, do systemu, który zarządza milionami lokalnych punktów wytwarzania, zużycia, magazynowania i elastyczności.

Największa luka: dane

Nie da się dobrze zarządzać tym, czego się nie mierzy. A autokonsumpcja jest dziś w dużej mierze zjawiskiem niewidocznym. Brakuje pełnych danych o tym, ile energii jest faktycznie produkowanej i zużywanej lokalnie, jaka część trafia do sieci, jaka zostaje za licznikiem i jak zmienia się to w czasie.

To luka nie tylko statystyczna, ale strategiczna. Jeśli państwo nie widzi autokonsumpcji, może przeszacowywać przyszłe zapotrzebowanie na energię z dużych źródeł i jednocześnie niedoszacowywać znaczenia energetyki rozproszonej. Może także błędnie planować rozwój sieci, magazynów, taryf dynamicznych i mechanizmów elastyczności.

Dlatego autokonsumpcja powinna zostać na stałe włączona do analiz prowadzonych przez URE, PSE, ARE i ministerstwa odpowiedzialne za politykę energetyczną. Autor artykułu wskazuje wprost, że bez uzupełnienia luk danych i modeli trudno będzie właściwie ocenić, jaka część przyszłych potrzeb powinna być pokrywana przez źródła centralne, a jaka przez lokalne społeczności energetyczne, prosumentów źródła energii, w które inwestują polscy przedsiębiorcy. . 

Oszczędności są także wewnątrz samego systemu

Ważnym elementem tej dyskusji są straty i zużycie własne energetyki. Według danych przytoczonych w analizie, w 2024 r. z 171,4 TWh energii brutto po odliczeniu eksportu do odbiorców końcowych trafiło 139,5 TWh. Zużycie własne energetyki wyniosło 23,2 TWh, a straty przesyłowe i dystrybucyjne około 8,7 TWh. 

To pokazuje, że poprawy bilansu energetycznego nie należy szukać wyłącznie po stronie odbiorców końcowych. Istotne rezerwy znajdują się również w samym systemie: w ograniczaniu strat, wygaszaniu nieefektywnych jednostek, zmniejszaniu potrzeb własnych energetyki oraz skracaniu dystansu między produkcją a zużyciem.

Autokonsumpcja nie usuwa wszystkich problemów. Magazyny energii także generują straty, a lokalne źródła wymagają inwestycji, automatyki i zarządzania. Ale dobrze zaprojektowany system rozproszony może zmniejszyć skalę energii, którą trzeba przesłać, przetworzyć i zużyć na obsługę samego systemu.

Co powinno się zmienić?

Po pierwsze, Polska potrzebuje publicznego systemu monitorowania autokonsumpcji. Dane o mikroinstalacjach, energii wprowadzonej do sieci i mocy zainstalowanej nie wystarczą. Potrzebne są dane o energii zużytej lokalnie.

Po drugie, planowanie energetyczne powinno uwzględniać nie tylko wzrost zapotrzebowania, ale także rozwój lokalnej elastyczności i bilansowania zużycia energii na poziomie lokalnym, dzięki skuteczniejszym wykorzystaniu między innymi magazynów energii, pomp ciepła, samochodów elektrycznych, taryf dynamicznych, sterowania poborem oraz społeczności energetycznych.

Po trzecie, system wsparcia powinien premiować nie samą produkcję energii, lecz jej sensowne wykorzystanie lokalne. Dofinansowanie kolejnych kilowatów mocy bez magazynów, automatyki i zarządzania popytem może pogłębiać problemy sieciowe zamiast je rozwiązywać.

Po czwarte, samorządy powinny stać się aktywnymi uczestnikami lokalnego bilansowania. Gminy, szkoły, oczyszczalnie, wodociągi, transport publiczny, budynki komunalne i lokalny biznes mogą tworzyć lokalną produkcję energii oraz dopasować jej wytwarzanie do zużycia - pod warunkiem, że regulacje, dane i modele rozliczeń będą temu sprzyjać. Jest szereg usług publicznych, które świadczone są przede wszystkim w ciągu dnia -np.  praca urzędów, szkół, przedszkoli. To naturalni kandydaci do wykorzystania wyprodukowanej na miejscu w ciągu słonecznych dni energii elektrycznej.  

Reasumując, autokonsumpcja nie jest modnym hasłem ani technicznym szczegółem dla prosumentów. To jeden z kluczowych elementów przyszłego systemu elektroenergetycznego. Jej znaczenie będzie rosło wraz z rozwojem fotowoltaiki, magazynów energii, pomp ciepła, elektromobilności, cyfryzacji i lokalnych społeczności energetycznych.

Najważniejsza zmiana polega jednak nie na technologii, lecz na sposobie myślenia. Transformacji nie można planować wyłącznie przez pryzmat nowych gigawatów. Trzeba ją planować także przez pryzmat energii, której nie trzeba będzie przesłać, energii, której system nie zużyje na własne potrzeby, i energii, która zostanie wykorzystana tam, gdzie powstała.

To właśnie ta „niewidoczna” energia może okazać się jedną z najważniejszych rezerw polskiej transformacji energetycznej.

Od Ministerstwa Energii, Polskich Sieci Energetycznych, Agencji Rynku Energii oraz państwowych instytutów badawczych oczekujemy wariantowych prognoz wzrostu autokonsumpcji energii elektrycznej do 2050 roku oraz wpływu wzrostu autokonsumpcji na zużycie energii elektrycznej w ramach Krajowego Systemu Energetycznego. 

Na bazie: https://www.onet.pl/informacje/odpowiedzialny-inwestor/energia-ktorej-system-nie-widzi/csy0bfv,0666d3f1